Dwujęzyczność z naukowego punktu widzenia
W pierwszych latach życia dziecka zachodzą wszystkie najważniejsze procesy akwizycji językowej. W okresie tym – zwanym okresem szczególnej wrażliwości językowej – „działają” specyficzne „mechanizmy przyswajania języka”, dzięki którym mózg dziecka efektywnie gromadzi, przetwarza i organizuje informacje językowe. I to w tym okresie istnieją najbardziej sprzyjające warunki także dla rozwoju kolejnego, czy kolejnych języków.
Dzisiaj nikt już nie poddaje w wątpliwość, że zdolność nabywania języka/języków jest cechą człowiekowi wrodzoną. Istnienie wrodzonego wyposażenia językowego nie wystarcza jednak do tego, aby dziecko nauczyło się mówić (świadczą o tym tragiczne przypadki „wilczych dzieci”). W procesie rozwoju językowego decydującą rolę odgrywa środowisko dziecka, które dostarcza mu bodźców do rozwoju. Im lepszej jakości są owe bodźce, tym sprawniej przebiega rozwój językowy.
W sprzyjających warunkach dla rozwoju obydwu języków, szczególnie w przypadku, kiedy rodzina i dalsze otoczenie dziecka, a także samo dziecko, posiada pozytywne nastawienie do dwujęzyczności, do obu języków i kultur, każde dziecko, niezależnie od swych predyspozycji, czy tzw. „zdolności językowych”, może osiągnąć poziom dwujęzyczności funkcjonalnej, a nawet rozwinąć pełną, zrównoważoną kompetencję bilingwalną.
Dwujęzyczność od najmłodszych lat
Jednakże na dwujęzyczność należy spoglądać nie tylko przez pryzmat wysokiej kompetencji w zakresie drugiego języka. Dwujęzyczność może i powinna być rozumiana i rozpatrywana jako swoista inwestycja w dobrą przyszłość dziecka, jako proces, który niezależnie od swojego końcowego wyniku, ma bardzo pozytywne skutki dla dziecięcego rozwoju. Bowiem wczesny intensywny kontakt z drugim językiem w sytuacji, w której dzieci w wieku przedszkolnym w swoim kraju ojczystym rozpoczynają naukę tego języka:
- bardzo korzystnie wpływa na rozwój ich pierwszego języka;
- wpływa pozytywnie także na ich rozwój poznawczy (rozwój myślenia);
- stwarza dobre podstawy nabywania w przyszłości kolejnych języków;
• przyczynia się do rozwoju otwartych postaw społecznych dzieci, ich otwartości i tolerancji wobec różnych społeczności i kultur – jednym słowem cech, które w dzisiejszym świecie należą do najważniejszych i najcenniejszych wartości edukacyjnych.
Podstawowe zasady rozwoju dwujęzyczności
Aby wczesne nauczanie języka drugiego odniosło pożądane skutki, muszą znaleźć w nim zastosowanie podstawowe zasady wychowania dwujęzycznego, wśród których można wymienić m.in.:
- połączenie działania językowego i nie-językowego, czyli uwzględnienie dziecięcej potrzeby i zdolności uczenia się poprzez własną aktywność, rozwiązywanie problemów i zabawę, umożliwienie właściwego dzieciom uczenia się wszystkimi zmysłami i całym ciałem;
- autentyczność wypowiedzi formułowanych w drugim języku, czyli użycie ich w funkcji środka komunikacji, interakcji i reprezentacji wiedzy, a jednocześnie dostosowanie stopnia trudności wypowiedzi do możliwości poznawczych dzieci;
- tworzenie kontekstu sytuacyjnego dla użycia drugiego języka i prezentowanie form językowych zawsze w sytuacjach w pełni zrozumiałych dla dzieci, tak aby miały one możliwość samodzielnego rekonstruowania ich znaczenia;
- ustną interakcję między osobami dorosłymi i dziećmi – rozwijanie najpierw sprawności ustnych – rozumienia wypowiedzi i mówienia – początkowo naśladowczego, później także kreatywnego, a jednocześnie koncentrację na treści, a nie na formie wypowiedzi;
- szerokie wykorzystanie elementów muzycznych i fantazyjnych oraz stworzenie dzieciom możliwości doświadczenia i poznania świata poprzez spotkanie z drugim językiem i drugą kulturą. Materiały dydaktyczne Międzynarodowego Programu Powszechnej Dwujęzyczności doskonale realizują te zasady.
Korzyści z edukacji językowej
Udowodniono, że dzieci wychowywane w otoczeniu dwóch języków mają wyraźną przewagę nad swoimi rówieśnikami wzrastającymi w otoczeniu jednego języka już w siódmym miesiącu życia. Ta przewaga stale się powiększa i w końcowym efekcie dwujęzyczne dzieci odnoszą korzyści indywidualne i społeczne.
INDYWIDUALNE
SPOŁECZNE DŁUGOFALOWE
SPOŁECZNE NATYCHMIASTOWE
- większa zdolność koncentracji i podzielności uwagi
- lepsza pamięć (semantyczna i epizodyczna)
- lepsze wyniki w nauce
- lepsze zdrowie (dwujęzyczność to także profilaktyka m.in. chorób neurologicznych, np. Alzheimera i Parkinsona)
- łatwość adaptacji społecznej i kulturowej
- zagwarantowana wyższa pozycję materialna i społeczna w przyszłości.
- wyjątkowy w skali światowej kapitał ludzki
- zwiększenie się liczby polskich innowacyjnych przedsiębiorstw o zasięgu globalnym
- większa aktywność i wpływ Polaków w międzynarodowych środowiskach i instytucjach naukowych i kulturalnych
- podniesienie poziomu debaty publicznej – osoby dwujęzyczne cechuje większa empatia i umiejętność słuchania interlokutora.
- systemowe rozwiązanie problemu edukacyjno-społecznego
- optymalizacja wydatków na oświatę
- efektywne spełnienie wymogów nowej podstawy programowej w przedszkolach
- powszechna zmiana sposobu myślenia i działania rodziców, dziadków i nauczycieli – zastąpienie nieintuicyjnego modelu nauczania „języka obcego” naturalnym procesem wychowywania w dwujęzyczności.
Warto zainwestować w dwujęzyczną edukację
Drugiego języka w przypadku dzieci nie należy uczyć jak „obcego”, aby nie dopuścić do sytuacji, w której stanie się on dla nich rzeczywiście „językiem obcym”. Zbudowany w ślad za tym, stale rozbudowywany i udoskonalany system pozwala nam w tej chwili sformułować wizję niedalekiej przyszłości, w której nie ma języków obcych – są liczne języki lokalne i wspólny język globalny. Zauważmy, że niejako przy okazji doprowadzimy do stworzenia świata przyszłości, który będzie bogaty dzięki swojej różnorodności i jednocześnie trwale wspólnotowo zespolony. Jeśli chcemy, żeby nasze dzieci czy wnuki były pełnoprawnymi obywatelami takiego świata, musimy zacząć teraz. Powodów jest zresztą o wiele więcej i to zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym.
Prof. UW dr hab. Magdalena Olpińska-Szkiełko Uniwersytet Warszawski Wydział Lingwistyki Stosowanej
